MILOŠ FORMAN – LET IZNAD GNIJEZDA UMJETNOSTI I SISTEMA

Pod strogim čehoslovačkim režimom, čuveni režiser Miloš Forman (Jan Tomáš Forman) je od početka svog stvaranja pa do 1968. godine, kada je otišao u Holivud, pravio nezavisne i pobunjeničke filmove. Forman se često prisjeća perioda šezdesetih godina i kritikuje ih kroz svoje stvaralaštvo. Završio je pisanje scenarija na Praškoj filmskoj akademiji, na kojoj je diplomirao i Emir Kusturica.

U svojim čehoslovačkim filmovima, „Crni Petar” (Cerný Petr, 1964), „Ljubavi jedne plavuše” (Lásky jedné plavovlásky,1965) i „Gori, moja gospođice” (Horí, má panenko, 1967) stvorio je vlastiti stil komedije. Godine 1968, u vrijeme Praškog proljeća, napustio je Evropu i zaputio se u SAD gdje je, uprkos velikim poteškoćama, snimio svoj prvi film na engleskom jeziku „Svlačenje” (Odcházím, 1971) koji je nazvao svojim „poslednjim češkim filmom” i osvojio posebno priznanje žirija na filmskom festivalu u Kanu.

p01h93dm
slika: bbc
Praško proljeće
Praško proljeće bio je period političke liberalizacije u Čehoslovačkoj koji je počeo 5. januara 1968, a trajao je do 21. avgusta te godine, kada je Sovjetski Savez sa svojim saveznicima iz Varšavskog pakta (izuzev Rumunije) okupirao ovu zemlju.
Nakon njega je uslijedio „Let iznad kukavičjeg gnijezda”, po kojem je i postao poznat. Formanova režija i pristup filmu je jedinstven jer ekranizacija istoimenog psihološkog romana Kena Kizija zahtijeva izuzetne napore; no Forman u potpunosti uspijeva i dozira taman toliko da nikada ne izgubi glavnu misao filma i knjige, i ne učini dramu o sociološkim i psihološkim dubinama komedijom. Tako Forman u ova dva sata, trinaest minuta i četrdeset dvije sekunde u gledaocu uspijeva da izazove istovremeno smijeh, tugu i oduševljenje. Snimanje je počelo u januaru 1975. i trajalo je tri mjeseca.
kul-let
kadar iz filma; slika: novosti.rs

Pored pomenutih, autor je i filmova kao što su: „Amadeus” (Amadeus, 1984), koji je dobio osam oskara i čiji se sadržaj odnosi na život i djelo Volfganga Amadeusa Mocarta, „Narod protiv Larija Flinta” (The People vs. Larry Flynt, 1996), koji za temu ima moralni sukob junaka sa tadašnjim institucijama, „Čovjek na Mjesecu” (Man on the Moon, 1999), biografski film o životu preminulog ekscentričnog komičara Endija Kaufmana, čovjeka koji je prezirao konvencionalne norme humora, i tako dalje.

LET IZNAD KUKAVIČJEG GNIJEZDA (ONE FLEW OVER THE CUCKOO’S NEST)

Ovaj legendarni film je sniman na lokaciji autentične bolnice u Oregonu. Radnja filma smještena je u pedesete godine dvadesetog vijeka. Zanimljivo je da je snimanje završeno na vrijeme iako je Džek Nikolson (Jack Nicholson) odbijao da razgovara sa Formanom u toku snimanja, pa se komunikacija ostvarivala posredovanjem kamermana Bilija Batlera.

Muziku je radio sjajni Džek Niče (Jack Nitzsche), po vokaciji pijanista, gitarista, saksofonista, kompozitor, aranžer, producent, a usput saradnik Roling Stonsa (Rolling Stones), Bafalo Springfilda (Buffalo Springfield) i Nil Janga (Neil Young).

Godine 1975, „Let iznad kukavičjeg gnijezda” dobija pet Oskara (Najbolji film, Glavna muška uloga, Glavna ženska uloga, Najbolji režiser, i Najbolji prilagođeni scenario). Filmski kritičari i teoretičari smatraju da je uloga Rendla Patrika MekMarfija najbolje izdanje legendarnog Džek Nikolsona, za koju je, pritom, dobio i svog prvog Oskara za najbolju mušku glavnu ulogu.

NICHOLSON

Na narativnom planu, radnja filma počinje dolaskom MekMarfija koji je naklonjen kriminalu, poročnom životu i konzumiranju “ljubavnih” usluga. U zamjenu za služenje zatvorske kazne, a kako bi izbjegao njeno cjelokupno trajanje, odlučuje se za odlazak u mentalnu instituciju i glumljenje osobe sa šizofrenim napadima. Nije slučajno da je Forman ovog lika portretisao kao visoko inteligentnog u namjeri da osvijetli sve slojeve ličnosti – inteligenciju, modele ponašanja unutar socijalnih okvira, emotivni i društveni sklop, odnos svjesnog i nesvjesnog unutar bića.

Iako se radnja filma odigrava u mentalnoj ustanovi, cilj filma nije da istakne simptome mentalnih bolesti, već slobodu duha u zatvorenom sistemu…

thumb.jpg

MekMarfi, čovjek koji je osuđen na zatvorsku kaznu zbog napada na maloljetnicu (,,Rekla mi je da ima osamnaest.”), dolazi u mentalnu bolnicu kako bi psihijatri procijenili da li je lud. Uzima pacijente zdravo za gotovo i snagom volje pokušava da ih preusmjeri ka slobodi. Kako bi to dostigao, koristi njihove bolesti ubjeđujući ih da nisu ludi, već su pod uticajem sistema koji im sputava slobodu mišljenja i izražavanja. Dolaskom MekMarfija unosi se nemir u priču sestre Račed (Louise Fletcher) koja je imala svakodnevnu rutinu da grupnim terapijama, umirujućim sredstvima, i tabletama, potisne njihovu kreativnost, želju za promjenom i slobodom.

oneflew5

Nikolsonov lik u filmu ismijava sestru Račed kao i cijeli kompleks, što se dopada njegovim kolegama pacijentima. MekMarfi odbija njen sistem zbog čega je često u sukobu sa njom. Sistem nemoćan da ga pridobije pokušava prisilnim terapijama da mu uništi volju i ograničava ga u željama. Prikazuje razliku izmedju socijalno prihvatljivog oblika i onog koji nije dio svijeta koji se naziva normalnim.

U filmu je normalno predstavljeno kao kontrolisanje i manipulisanje u sistemu, a nenormalni su ljudi koji to ne podnose i koji pokušavaju na bilo koji način da se suprostave. Jer, neuobičajeni obrasci ponašanja narušavaju društvene norme. Udaraju na sistem. A sistem je tu zbog nas. Da nam, stvarajući iluziju „normalnog“ – nemaštovito programiranu satnicu „slobode“ – čvrsto drži ruke. I povremeno šalje na popravku. U odgovarajuću instituciju, gde je život siguran i zdrav, obogaćen šarenim sedativima, veselim elektro-šokovima, diskretnom lobotomijom i, naravno – čeličnim rešetkama.

Pokušaj da natjera Indijanca da ubaci loptu u koš za ovakav sistem je veliko dostignuće. To nije po protokolu, drugačije je od ustaljenih stvari i navika. Indijanac Bromden (Will Sampson), sa nadimkom “Poglavica”, se nalazi u psihijatrijskoj ustanovi od kraja Drugog svjetskog rata. Pravi se da je gluvonijem i zbog toga postaje svjedok najprljavijih tajni u ustanovi. Kao mladić bio je zvijezda školskog ragbi tima, zatim uspješni student na koledžu i, na kraju, ratni veteran. Međutim, nešto kasnije, postaje svjedok poniženja svog oca, indijanskog poglavice, koje je izvršila američka Vlada.

tumblr_lgoxqvoarF1qb8ajqo1_400.jpg

Ljudi uglavnom završe tragično. Oni postaju sistem za sebe jer ih je stvarni sistem izbacio. MekMarfi predstavlja antijunaka zbog toga što odbija da se promijeni, a “Poglavica” Bromden je, u stvari, taj koji na kraju doživljava punu transformaciju.

On je paranoičan, maltretiran i većinu vremena okružen halucigenom maglom koja predstavlja njegovo medicinsko stanje i potrebu da se sakrije od realnosti. Iako visok dva metra, zbog potcjenjivanja misli da je „nekada bio velik, ali više nije”. Kako ga MekMarfi počinje izvlačiti iz magle, on shvata izvor njegove iluzije: „Nisam ja počeo da glumim da sam gluv, nego su ljudi oko mene počeli da se ponašaju da sam previše glup da čujem ili da išta kažem.” Bromden je bio razuman kad je ušao u bolnicu ali je ta njegova razumnost polako nestajala primanjem elektrošok tretmana. Paranoja i halucinacije od kojih on boluje, koje se centriraju na sakrivene mašine u bolnici koje psihički i psihološki kontrolišu pacijente, mogu se tumačiti kao metafore za dehumanizaciju koju je doživio.

Metafora-bolesnog-drustva-40-godina-Leta-iznad-kukavicjeg-gnijezda_ca_large

Jedini način da se sistem promijeni je iznutra. Ljudi koje je MekMarfi pokušao da promijeni nisu bili istrajni u tome, iako kasnije saznajemo da su poneki ipak i samovoljno u bolnici. Bili Bibit (Brad Dourif), tihi pacijent kog kontroliše majka, koja je jedna od Rečedinih bliskih prijateljica, dobrovoljno je u bolnici i boji se spoljašnjeg svijeta. Nesumnjivo je da se analogija sa edipovskim sindromom nalazi u portretisanju ovog odnosa.

Scenu pecanja i krađe broda u filmu tumačimo kao kršenje pravila sistema. Sistem nema koristi od ljudi koje će lako pridobiti već samo od pojedinaca koji bi van sistema mogli biti začetnici novog ubjedljivijeg sistema. MekMarfi planira da pobjegne iz mentalne bolnice zajedno sa nekim od sposobnijih pacijenata sa kojima se druži, no oni su naviknuti na rutinu bolnice, te im je teško da se zamisle kako bivstvuju van tog svijeta. Uprkos tome, MekMarfi će se potruditi da im pokaže čari života u spoljašnjem, ali i unutrašnjem svijetu.

“Poglavica” MekMarfiju, nakon svog njegovog truda da im prikaže ljepotu slobode, otkriva svoju veliku tajnu u nadi da će zajedno uspjeti da pobjegnu iz mentalne ustanove. Ipak, tužni slijed događaja na kraju filma doveo je do tragičnog završetka lika kojeg igra Džek Nikolson. On je, zbog napada na sestru Račed (jer nije mogao da se pomiri da je pod njenim pritiskom njegov drug Bili izvršio samoubistvo) bio odveden na lobotomiju i vraćen u bolnicu kao potpuno uništen čovjek.

Bromden, nespreman da ostavi takvog MekMarfija u bolnici, ga uguši jastukom, spašavajući ga i oslobađajući muke koju bi u suprotnom preživljavao. On ostvaruje svoj plan o bjekstvu podižući tešku fontanu koja razbija prozor (simbolično) i bježi iz bolnice na slobodu… Najupečatljiviji dio filma je upravo kraj sa kadrovima “Poglavice” koji bježi iz mentalne institucije dok ostali pacijenti gledaju i dive se njegovoj smjelosti.

Da li čovjek može da živi izvan sistema? Da li može da se izbori sa njim? Može li sačuvati svoju autentičnost i slobodu, ili mora pristati na kompromise kako bi opstao? Vrijedi li se uopšte boriti za slobodu, ili je to borba sa vetrenjačama?

“Let iznad kukavičijeg gnijezda”, već na prvi pogled, intrigira svojim nazivom. Jasno je da kukavica nema svoje gnijezdo. Njeno gnijezdo je svako ono u koje uspije da snese svoje jaje i tako svoje brige prepusti drugom. Tako je i sa mentalnom bolnicom u filmu. Tamo bogati ostavljaju svoje brige (kukavičje jaje), odnosno svoje stare, posustale ili bolesne članove porodica. Međutim, bolnica se i dramaticno suštinski razlikuje od gnijezda u prirodi, jer cilj osoblja, oličenom u glavnoj sestri, nije da osposobi sve te nesretne ljude za povratak u normalni život, već da maksimalno produži njihov boravak u bolnici, odnosno da ih učini što zavisnijim o njenim metodama i sredstvima. Razlog tome je da opravdaju svoje postojanje, jer žive od toga, odnosno od novca rođaka svojih štićenika…

„Čovjek je istinski jak tek kada je u stanju u svemu spoznati smiješnu stranu…”

ZANIMLJIVOSTI

  • Ken Kizi po čijem romanu je film snimljen nikada nije pogledao isti zbog nesuglasica oko podjele zarade filma.
  • Scene u kojima Džek Nikolson razgovara sa Broksom po dolasku u bolnicu većinom su improvizovane, uključujući pitanje o slici sa ribolova i raspravljanje o njegovom krivičnom djelu koje je počinio. Broksove reakcije su bile autentične.
  • Mel Lambert koji je igrao lučkog službenika, bio je ustvari lokalni biznismen, a ne profesionalni glumac. Imao je jako dobre odnose s Indijanicma koji su živjeli u tom kraju i upravo je on predložio Vila Samsona za ulogu “Poglavice” Bromdena.
  • Scena ribolova je snimljena u zalivu Dapo u Oregonu, u najmanjoj luci na svijetu.
  • Tokom snimanja, član ekipe koji je prenosio kablove, ostavio je otvoren prozor na drugom spratu, tako da je stvarni pacijent izašao kroz prozor, pao i povrijedio se. Sledećeg dana su lokalne novine napisale članak o padu sa naslovom „Pad iz kukavičjeg gnijezda”.
  • Luis Flečer dolazila je na čak deset audicija, tokom šest mjeseci, ali Forman bi joj svaki put rekao da ne pristupa ulozi pravilno. Na kraju ipak je ona dobila ulogu glavne negativke, to jest, sestre Račed.

 

Pripremila: Milena Pavićević

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s